4.07.2015

art of three theory

mabilis akong bumangon nang marinig ko ang malalakas na pagpalakpak ng mga kawali. alas sais pa lang pero halos patapos na sa pagluluto ng paninda si nanay. nangangamoy adobo ang buong bahay, lasang lasa ang lagkit ng taba’t linamnam ng matagal na pinakuluang laman ng baboy sa toyo’t suka. pero imbes na bumaba para gawing agahan ang paninda ng nanay sa karinderya tulad ng nakagawian, dumiretso siya sa kanyang la mesa na nakaharap lang sa bintana na natatanaw ang kalye.

parami nang parami ang mga tsinelas na nagdaraan, pinasasayad ang dulo ng tsinelas na gumagawa ng ingay. naghahalong tunog ng tsinelas at pagwawalis ni aling tenyang ng bakuran. sa tunog pa lang, hindi na kailangan pang tingnan kung gaano na karami ang tao. hindi na rin kailangan pang silipin kung anong oras na. ganito sa kalye namin araw-araw. maaga ang pasok ng mga estudyante sa st. joseph elementary school. maaga rin nagbubukas ang mga tindahan para sumabay sa mga nagsisipaso—mga tindahan ng school supplies, karinderiang tulad ng kay nanay, at mga borloloy tulad ng mga bracelet at kuwintas. tandang tanda ko pa noong elementarya pa ko. sampung taon na rin ang nakaraan nang grumaduate ako roon. simple pa ang buhay noon. uwian akong naglalakad, sa karinderia kumakain, palaging may malamig o coke, at kapag tinamad ay magtatago na lang sa’king kuwarto sa taas. maaga ako umuuwi noon hindi para mag-aral o matulog kundi para makapagbihis ng pambahay at makalabas uli para makapaglaro. hindi na sana ko lumaki.

binulsan niya ang laptop na nakapatong sa la mesa at binuksan ang facebook at twitter. tiningnan sandali ang mga kaganapan sa buhay ng mga kakilala na nakapaskil para sa lahat bago niya binura ang mga account. binuksan niya ang word at nag-umpisang magsulat, “my life is no longer an open book.”

hindi kasi sila nakakatulong. pakiramdam ko, hindi ako makaalagwa. hindi makakabig para makapagtuluy-tuloy. parang palaging nakakahon. kung makaabante man ng kaunti, hindi rin naman matuluy-tuloy. atras-abante, tapos babalik lang naman sa umpisa samantalang para bang napakadali ng buhay para sa ibang mga tao. kung saan-saan nakararating, panay masasarap ang kinakain, panay bili ng mga bago’t magagarang gamit, at panay post pa online. para bang pinamumukha pa na luma na ang aking cellphone. na hindi ako maka-relate kapag nagkakaproblema sila sa bagong labas na ios ng apple. na nasa europe sila, sa america, sa lugar na may snow, sa batanes, sa zambales, sa batangas, sa nuvali. na namundok sila, sumisid kasabay ng mga balyena, at kung anu-ano pa habang heto ko’t nag-aabang muli ng tatawag para ma-interview.

halos two years din akong nagpalipat-lipat ng trabaho. noong una, sabi ko, testing the waters lang muna. aalamin ko muna kung saan ako suwak, tiyaka ko magse-settle. bilang business administration ang natapos ko, madali akong nakapasok sa bangko. madali lang ang trabaho, hindi masyadong nakakangarag. mahaba lang nang bahagya ang trabaho sa normal na office hours. pero kapag sarado na naman ang bangko, halos nagtsi-tsikahan na lang kami. pero mabilis akong tinamad dahil walang pagbabago sa araw-araw. anim na buwan din akong nakatiis sa pagbibilang ng pera na hindi sa’kin. noong una’y ayaw pa kong pakawalan kaya nagdahilan akong mag-aasawa na’t kailangan kumita nang mas malaki. tiyaka nila ko tinigilan sa pangungulit. pero nalaman din nila sa facebook na wala akong girlfriend nang asarin ako ni dan, best friend ko, kay cheska, best friend naman ni jenny, ex ko.

lumipat ako sa isang pabrika ng damit bilang marketing assistant. sabi ko kasi sa interview ay meron akong pleasing personality at fluent in english. pinilit ko talagang maging mabait sa harap ng manager. panay ang ngiti ko. panay ang gamit ko ng “actually” at “of course, sir. i’m very versatile.” end shot, para akong assistant ng lahat mula sa pinakamataas na manager hanggang sa sekretarya. ako rin ang taga-tawag sa mga retailers ng mga damit para mag-alok ng mga bagong design at kulay ng t-shirt at blouse. halos limang oras lang ako sa bahay, anim hanggang pito kung susuwertehin sa masasakyang bus o makatatakas kapag pinalabas ako para mag-field work. kung minsan, sa pabrika na rin ako natutulog kapag tinatamad nang umuwi. pabor naman daw ito sa may-ari dahil para na rin daw akong nagbabantay tulad ng mga guwardiya. gusto ko sabihin minsan, “wala namang mananakaw dito! isang box ng damit ang kailangang nakawin para kumita ng 3,500. mahuhuli’t mahuhuli ang magnanakaw dito!” hindi ko alam kung bakit, pero tumagal ako ng mahigit isang taon. siguro’y dahil na rin sa anak ng may-ari ng pabrika na si anne.

“inspirasyon” kung tawagin ko siya. iyon ay sa isip ko lang, siyempre. ingglisera si anne. palibhasa’y mula sa mamahaling unibersidad sa taft. tuwing hapon ang kanyang klase kaya naman halos araw-araw ko siyang nakikita sa pabrika, tatambay sandali habang naghihintay ihatid ni mang canor, family driver nila. maaliwalas palagi ang itsura ni anne. maiksi palagi ang suot na short at madalas ay walang manggas. matangkad si anne, mas matangkad pa sa’kin. mahahaba at makinis ang kanyang mga binti, maihahalintulad sa mga model na mapapanood sa tv. mas maganda pa nga kung minsan, nakadadagdag kasi ng ganda kapag magaling mag-ingles. tignan mo si marian. kaya naman kahit mas maganda si marian ay mas sikat si anne curtis. parang si anne si anne,  parang anne curtis si anne. simple pero may dating, simple manamit pero may kaunting landi. maganda, hindi makapal sa make-up. at, palangiti. tuwing mahuhuli niya kong nakatitig sa kanya, ngingiti siya. doon ko mabubulong sa sarili ko ang salitang “inspirasyon.” sa wakas. oo, palagi iyon, walang palya.

napa-resign ako nang sabihan akong tamad ng may-ari ng pabrika. nakita niya kasi akong natutulog sa’king la mesa pagkabalik galing field work. oras daw ng trabaho ay natutulog ako. nakahahawa raw ang katamaran. napakaraming trabaho raw na dapat tapusin at natutulog lang daw ako. at ipinapakita ko pa raw sa ibang mga trabahante. makapal ang mukha. kaya hindi makakuha ng ibang trabaho. sa pangit ng kolehiyo nagtapos.

nagpintig ang tainga ko. hinampas ko nang malakas ang la mesa. nahati sa dalawa ang salamin nito. nasugat ang braso ko dahil sa talim ng salamin, pero imbes na indahin ay tiningnan ko nang matagal ang tatay ni anne. tiyaka ko sinabing, “mag-reresign na po ako.”

abot-abot ang sermon ni nanay sa’kin nang malaman niyang wala nanaman akong trabaho. masyado raw mataas ang ihi ko. ako naman daw ang may kasalanan. kung nagpaliwanag daw ako nang mahusay, may trabaho pa sana ako. baka naitaas pa raw sana ang suweldo ko kapag nalaman ng boss ko na napakarami ng aking ginagawa.

nagpatay ako ng facebook at twitter dahil gusto ko munang magpahinga—magpahinga ng katawan, literal, at magpahinga sa mga tsismis na kusang inihahain ng facebook at ipinamumuha sa’kin. ayaw ko rin malaman ng mga tao na nag-resign nanaman ako. ayaw ko rin malaman ng dati kong mga ka-trabaho na nanggaling ako sa pabrika. ayaw ko rin malaman ng mga kasamahan ko sa trabaho sa pabrika na wala akong ginagawa ngayon kundi magmukmok sa bahay at magtinda sa karinderya.
sa susunod kong trabaho, pangatlong trabaho ko na sa dalawang taon. hindi na ko maaaring magkamali sa pagpili. kailangan ko nang umasenso. maka-alagwa. kailangan ko nang umalis at magtuluy-tuloy. dire-diretso na.

naniniwala kasi ako sa art of three theory. ayon sa teoryang ito, literal na bawat bagay ay may tatlong aspeto palagi. kung minsan ay steps, characteristics, parts, examples, levels, forms, at kung anu-ano. ito ang isa sa pinaka-basic na teorya na mai-aapply sa tunay na buhay.

tatlo talaga, sa lahat ng aspeto. primary colors, crust-mantle-core, one-two-three, three blind mice, three stooges, beginning-middle-end, three musketeers, gomburza, stoplight-red-green-yellow, hanggang sa mag-college ako’t ma-realize kong hati rin sa elementary, high school, at college ang pag-aaral, hanggang sa makatapos at magtrabaho at ma-realize kong tatlong pagkain ang kailangan kong tustusan para mamuhay nang normal araw-araw, at pati sa suwerte at kamalasan ay tatlo rin ang magkakasama na magkakasunod kapag nangyari.

kaya kinakabahan ako sa susunod kong trabaho dahil magiging pangatlo ko na ito. sa mga susunod na mangyayari dahil dalawang taon na kong tapos ng kolehiyo’t panibagong simula nanaman ito pero wala pa kong nagagawa. tatlong taon na kaming hiwalay ni jenny pero heto pa rin ako’t nasa third stage ng grief ko. dapat moving on na rin. dapat anytime soon na. kaya kinakabahan ako.

dahil hindi matapos-tapos. hindi ako maka-alagwa. hindi ako makapiglas at makatakbo nang matulin na matulin. hindi ako makakawala nang makarating na sa susunod na chapter ng buhay ko. para bang nakakahon lang, puro hintay, puro abang, dahil kailangan tatlo para makumpleto, para mabuo, para matapos. para pwede na makalimutan, para pwede nang magsimula muli sa umpisa, bagong umpisa, bagong number one out of three, bagong letrang a ng abc, bagong first, bagong beginning ng beginning-middle-end.


at heto nanaman ako't hindi ko matatapos 'tong bago kong akda. panay kuwit, panay tuldok, panay duktong naman ng bagong pangungusap hanggang sa tamarin nang tapusin. maya't maya kong sinisilip ang cellphone na nasa tabi lang ng laptop kung saan nagsusulat. hindi man lang umiilaw, hindi man lang tumutunog. wala man lang nakaaalalang kaarawan ko rin pala ngayon maliban sa...

"'nak, bumaba ka na't lalamig ang agahan. magbantay ka muna rito sandali at bibili lang ako ng spaghetti't manok!"

4.01.2015

ang bilog na mundo ni baby

hindi man lang ako nakatikim ng gatas na totoo. panay pulbo, panay alaska. kung hindi alaska ay am. pero dahil madalas ay walang pera, kape ang madalas na gatas naming magkakapatid. noong dalawang taon pa lang ako, nagugulat ang lahat kapag nalalaman nila ang edad ko. mukha raw akong isang taon pa lang na nakapaglalakad. maliit, uhugin, at patpatin.

lumaki akong malinaw sa’kin na luma ang aking kuna. sa tuwing may bumibisita, palaging iyon ang bungad mo sa tuwing makikita nila ko. nakatayo ako sa aking kuna at sasabihin mong lahat ng aking mga ate’t kuya ay lumaki sa kunang iyon. kinse kaming magkakapatid, pero patuloy ka pa rin sa pag-ampon.

sa isang linggo, mga tatlong o apat na beses kung magpa-anak ka. kapag hindi gusto ng nanay ang anak, o gustong ipamigay, ikaw ang umaako. palagi mong sinasabi na grasya ang mga batang ito. kami. pero tuwing tanghali ay naghahati-hati kaming kinse sa limang balot ng mami. halos walang lasa ang sabaw, pero sige kami sa pagbanlaw ng kanin. palagi mong sinasabi na hindi kami magugutom basta lumaki kami sa kanin. ngayon ko lang aaminin, hindi na kami lumulunok mabusog lang at hindi maumay agad.

kung minsan kinse, kung minsan trese. kung minsan umaabot kami ng bente. nakadepende palagi sa uwi nila kuya rodney at kuya james, ang panganay mo sa una mong asawa na kahit alam mong adik sa shabu ay panay pa rin ang abot mo ng pera sa tuwing humihingi siya. dumarami kami hanggang benta kapag iniiwan ng mga bagong panganak na nanay ang mga sanggol. kapag ganoon, nauubusan ako ng gatas. ang pambili mo ng mami, napupunta sa alaska ng mga bago mong alaga.

noong grumaduate ako ng elementary, mag-isa akong naglakad papuntang school. basta’t may magpapatawas o magpapahilot na nakapila sa labas ng pinto ng bahay, hindi ka aalis. umabot ka sa pag-akyat ko ng entablado. pero nang hanapin kita sa lupon ng mga nanay, nakita kitang tulog at nakaupo sa likod. hindi mo nakita ang pag-abot sa’kin ng ‘best behaved” award. kinamayan ako ng principal. sabi niya, keep up the good work. pero doon mismo, tinamad na kong maging mabait.

palagi kang abala sa gawaing bahay. magsasaing ka ng dalawang kilo para sa agahan namin. maglilinis ka ng bahay pagkatapos mamalengke. sa tuwing may dumarating na magpapatawas o magpapahilot, tiyaka ka lang matitigil sa pagta-trabaho. palagi mong sinasabi na paglalaba na lang ang pahinga mo. panay sigaw mo rin kasi sa’min kahit na may matabig lang kami. ‘nay, kinse kasi kami sa loob ng bahay. hindi rin naman malaki ang bahay natin.

nang mag-first year high school ako, sinagot ko agad si rodney. siya ang team captain ng varsity sa school at crush ng bayan. third year siya noon. tuwing pupuntahan niya ko at magkahawak kamay kaming naglalakad, pinagtitinginan kami. doon ko lang naramdaman na maganda ako. pero nang magsumbong si ms. del rosario, pinagpapalo mo agad ako. tinawag mo kong malandi. nagmana ko sa nanay kong puta, sabi mo. napuno ng pasa at latay ang braso’t binti ko kaya hindi ako nakapasok ng isang linggo.

galit na galit ka. galit din ako, pero hindi ko alam kung bakit ganoon na lamang ang galit mo. kaya nang subukan akong halikan ni rodney, hinayaan ko lang siya. sa tuwing kinikiliti ako ng mga barkada niya, gumaganti ako. minsang naiwan kami ni byron (best friend ni rodney) sa loob ng classroom, ipinahawak niya sa’kin ang ari niya. hindi ko inalis ang kamay ko. ginawa ko iyon kay rodney dahil mahal na mahal ko siya. sabi niya, isubo ko raw. kalahating taon pa lang ng first year, apat na sa kaibigan ni rodney ang naka-sex ko. nang kumalat ang tsismis at nalaman ni rodney, pinagsasampal niya ko sa harap ng buong school. kaya niyaya ko si byron na makipag-sex sa’kin. araw-araw, niyayaya ko siya hanggang sa nagtitinginan na lang kami at alam na namin.

nang mabalitaan mo iyon, second year na ko. buntis na ko tiyaka mo nalaman. ang sabi mo, manang mana ako sa nanay ko. pero ni minsan ay hindi mo sinabi kung sino o nasaan ang nanay ko. nagtaka na lang ako isang araw  nang tanungin ako ni mica, best friend ko bago ko sagutin si rodney, kung bakit hindi kami magkakamukha lahat. tiyaka ako napaisip nang sa kakaiyak ko sa kakakantiyaw ng mga kapitbahay natin na pokpok ka raw. malandi ka raw. haliparot ka raw. puta ka raw. napa-away ako noon, puno ng kalmot ang mukha’t leeg ko. pero habang ginagamot mo ang mga sugat ko, ang sabi mo lang ay hayaan lang sila. wala lang silang magawa, sabi mo.

noong una’y si byron ang umako ng lahat. pero nang lumaki-laki si baby, naging kamukha ni rodney. pero hindi na rin pumapasok noon si rodney. sabi mo naman, hayaan na’t magugulo pa ang buhay ni baby. ikaw na lang ang mag-aalaga sa kanya.

nang lumubha ang iyong likod at tuluyang hindi na makatayo, tiyaka lang natin nalaman na stage 4 na ang cancer mo. naiinis ako sa’yo kasi sabi mo babantayan mo si baby, pero hindi ko alam kung anong ginagawa mo noon at halos sabay kayong nawala. sinisisi kita!

sinisisi kita kasi masyado kang nagmamagaling. masyado mong binibida ang sarili mo kahit na wala ka nang maipigang lakas. hindi ka na halos natutulog. hindi ka na halos naniningil ng bayad sa mga tinatawas at hinihilot mo. kung maka-ampon ka ng bata, parang may extra kang kinikita pambili ng pandagdag sa mami pang-araw-araw. mahilig kang magtiwala, panay ka tuloy maloko. hindi mo naman talaga ko dapat aampunin, hindi ba? ipinangako lang sa’yo ng nanay ko na babalikan ako at ang pambayad sa paanak pero hindi na siya bumalik.

hindi mo naman ako mahal. hindi mo kami mahal! gusto mo lang ng grasya talaga. at kami ang indolhensiya mo para makapasok agad sa langit. palagi mong hinihingi na iahon ka sa hirap. na tumulong sa gawaing bahay at magtrabaho na ‘pag maaari. ginagawa mo kaming tanga. ‘nay, alam namin lahat.