9.25.2011

see

ang angkan.

kapag may naitatago kang ilang halaga ng salapi at nakamana ng ilang mga lupain, sa angkang ito, para kang imburnal na pinipilahan ng malabanan. parang malalaking mga tubo na buong lakas na sumisipsip, umaasang sa dami ng makukuhang basura ay, kahit man lang isa, mapakikinabangan.

ang salu-salo.

sisigaw para marinig ng lahat, “donya!” magtitinginan ang lahat kung sila ba ang tinatawag, hahanapin, sino ba ang isa pang donyang iyon? lalapit ang isang malusog na babae at tatabi sa kung sino man ang sumigaw. mag-uusap ng malakas na tila ba walang pinagkaiba sa mga nagbebenta ng mga isda sa palengke tuwing umaga. ipagsisigawan nila kung sino ang “suki” at kung sino ang “nakalamang sa pagtawad” noong nakaraan. magkakamustahan na para bang walang alam sa isa’t isa. “nabili na ang mga paninda kong isda!” sigaw ng donya. “paano? bilhin mo naman iyong akin.” nakangiting pakiusap naman ng isa na mawawaring may iniisip na iba. ganito ang usapan hanggang sa dumami at maging isang lambat na puno ng malalansang isda na nag-uunahang makaisa.

ang pag-iisa.

iba’t ibang uri man ng tae, kapag pinagsama-sama ay iisa lang ang amoy. ika nga ng isang may-ari ng kalaban ng malabanan, “kahit saan tiyan pa nanggaling iyan, sa mayaman man o mahirap, tao man o hindi, tae pa rin iyan.” sa tuwing may ikinakasal, pasko, araw ng patay, at kung ano mang maisip na okasyon na puwedeng isingit ang pagtitipon, magsasama-sama ang mga samut-saring tae. ang mga sing-tigas ng batutang mga tae ang paniguradong mauuna sa pagtitipon. sila ang magbubukas ng pinto para magsilbing hostes. mag-iikut-ikot ang mga matitigas na tae para mangamusta at maglista kung sino ang hindi dumalo at kung sino ang may bagong sasakyan. bibihirang dumating nang maaga ang mga malalambot na tae. pipilit na tatabi sa mga matitigas, at umaasang magiging sing-tigas. huling darating at mauunang umalis ang mga halos tubig at naninilaw na mga tae. sila ang mga tinatawag lang at hindi na muling makakausap pa. uupo sila sa isang tabi at makikinig sa mga nangyayari. makikisabat paminsan-minsan, umaasang magiging tulad ng madla, pero tulad ng ibang mga pagtitipon, mapipilitan din silang umuwi nang maaga. “kahit ano pa ‘yan, tae rin ‘yan!” uulitin ng may-ari sabay tutunog ang malakas na makina kung saan nakasaksak ang tubo na nakasubo sa poso negro.

ang uri.

nang mapansin ng basurerong may isang bundok na puno ng itim na supot, mabilis itong pumalaot. mabilis niyang pinagbubuklat ang mga plastik at isinalansan. sa tuwing may nasasalat na karton ay itinatapon niya naman sa kabilang bahagi ng kalsada. halos mabuksan na niya ang lahat ng supot. marami-rami na rin ang naipon niyang mga plastik. sa kanyang isip, “malaki-laki na rin ang kikitain ko rito sa mga plastik.” napatingin siya sa nagsama-samang karton at papel na halos bumuo na rin ng isa pang bundok. sumagi sa kanyang isip na kunin na rin ito upang maisama sa pagbenta, ngunit mabilis din itong nawala. “mawawala naman nang kusa ang mga iyan kapag walang dumampot sa kanila, pero itong mga plastik, hindi. kailangan silang pagsama-samahin at isalang sa nagbabagang apoy upang maging isa at maitapon, o magamit sa ibang higit na makataong paraan.”

ang pang-aral.

tila isang kulto kung paano gumalaw at mag-isip. tatapak sa kaliwa, at susunod ang iba. susunod ang anak, at sila’y manganganak. ang umalis sa pila, mali. ang umalis sa pila, kasalanan ng ina, o kung sino mang ‘di kalahi. ang sabi ng matanda, ito ang tama. titingala ang madla. susunod sa “tama,” pinag-isipan man o hindi. ang sumuway, pagdududahan. ang umulit, tanggal sa listahan. para bang nakipagkasal ka sa isang pulutong na kawal imbes na sa isang kabalyero. pagpapasa-pasahan ka ng mga kawal at sapilitang ipakakain sa’yo ang kanilang mga ari. hindi titingin sa’yo ang iyong kabalyerong tagapagtanggol. sa halip, hahayaan niya ito at magpapatuloy sa kanyang pagiging “tagapagtanggol” habang maiiwan kang tila punit na basahang ipinunas sa grasa, ni taong grasa hindi ka ibubulsa.

9.02.2011

vase VI

tulala siya na tila may kinakapa at may hinahanap ang isip sa madilim na silid, ngunit wala. maayos niyang inilapag ang vase sa itaas ng aparador, sa lugar na unang sisilipin pagkagising sa umaga kasabay ng pagtunog ng alarm at huling makikita sa paglubog ng araw kasabay ng pagtanggal ng relo at pag-set ng alarm para bukas, sa lugar na buong akala’y hindi mawawala.

mabilis na nagdaan ang mga araw, tila ilang minutong pagtaas ang paglubog ng hari. gigising, papasok sa trabaho, at uuwi para makabawi ng tulog. kumapal nang kumapal ang alikabok sa kuwarto ni buboy. naluma ang mga bagay na ‘di nadaraanan ng kamay. gumawa naman ng maliliit na hugis ang mga bagay na napabayaan at biglang magagamit. nawalan siya ng oras sarili, at sa iba. sa pagkalulong sa trabaho, ‘di niya namalayang dahan-dahan na pala siyang bumibitaw sa mundong dati’y buong buo.

nagkalat ang pira-pirasong bubog na dati nang masagi ng pinto ang aparador nang buksan niya. kumalabog ang aparador, bumukas nang bahagya ang salamin na pinto nito, at mabilis na nagkalat ang dati’y buong ceramics, ang pinakaingat-ingatang vase. natulala siya na tila may kinakapa ang isip sa madilim na silid. si buboy na laging handa, na laging may tumatakbo sa isip, na hindi nawawala sa sarili, ay natulala na lang.

nagtatakbo siya papuntang trabaho. pinagtinginan siya ng mga tao. parang baliw na nagtatakbo, imbes na lumuhod at pag-isahin ang dumaming vase. kasabay ng pagkadurog ng ceramic ay ang pagkalat ng mga prayoridad ni buboy. “male-late na ko sa trabaho.” paulit-ulit niyang sinabi sa sarili. binubulong na parang dasal, pinaniniwala ang sariling aabot siya sa trabaho at walang nangyaring masama. hindi naluma ang kanyang kuwarto, walang napabayaang mga bagay-bagay, maayos ang lahat, at walang nabasag.

hindi siya umuwi para makalimot. kating kati mang makita ang vase, makaligo at makapagpalit na bagong labang damit, makahiga sa malambot na kama, at mayakap ang unang kinagisnan, natulog siya sa bangketa. susundan niya ng tingin ang mabibilis na ilaw ng mga sasakyan. makatulog lang, pagmamasdan niya ang mga paa ng mga taong nagdaraan sa kanyang harapan. didilim na lang bigla at papasok sa trabaho para masabihang maligo naman o kung hindi ay, “late ka nanaman.”

nawala siya sa bilang ng kalendaryo. linggo, o buwan. o buwan at linggo rin ang nagdaan. napudpod ang suot na tsinelas, nanlabo ang mga mata, at nawala sa mapa ng maynila.

“buboy?” hindi siya ginigising sa bangketa ng sinuman. hindi siya dumilat. walang nakakikilala sa kanya sa haba ng bangketang tinutulugan. mataas ang araw at siguradong masisilaw siya sa oras na idilat niya ang naglalabong mga mata. “buboy? buboy!” mula sa gumagasgas na boses ng matanda. pamilyar na boses na hindi na halos matukoy. dahan-dahang dumilat si buboy kasabay ng dahan-dahang paglinaw ng mata mula na nagdikit-dikit na muta at kumapal na grasa.

“ano bang ginagawa mo rito’t ‘di ka umuwi?” tanong ng matandang unti-unti nang naaalala ni buboy. walang naisagot si buboy. imbes, ibinalik niya ang tanong. “ano’ng ginagawa niyo rito?” napangiti ang matandang ngayon ay naaalala na ni buboy, ang tindera ng yosi sa labas ng tindahan na malapit sa bahay na tinutuluyan niya. “nadaan lang ako’t papunta ko sa anak ko. hindi na ko nagbebenta ng sigarilyo, buy.” ilang taon na ba ang nakalipas at tila ang dami nang nangyari? at, “ano nga bang ginagawa ko rito,” tanong niya sa sarili. mabilis na nagpaalam ang matanda. sinundan niya rin ng tingin ang kubang matanda habang palayo sa makitid na bangketa. isang kaugaliang nakasanayan na ni buboy, sa lahat na lang na dumaraan ay sinusundan ng tingin imbes na dati’y kasabay sa pagtakbo ng nagkukumahog na pangarap at buhay.

mabilis siyang tumayo at hinabol ang matandang retirado. “nay!” lumingon ang matanda, tila siguradong tatawagin siya. “saan po ang papuntang bahay?” itinuro ng matanda ang sakayan papunta sa kanila. dalawang mahabang sakay at isang mahabang paglalakad at sigurado’t handang buboy. “bilisan mo’t gusto na yatang pasukin ng may-ari ang kuwarto mo’t itapon ang iyong mga gamit. hindi ka na raw kasi nakikita at hindi ka na rin nakakabayad ng renta.”

pasakay na siya ng dyip nang maalalang wala pala siyang pambayad. dalawang piso at tatlong pirasong bente singko sentimos lang ang hawak na hulog sa kanya ng mga estudyanteng nagdaraan.

muli siyang natulala sa pira-pirasong ceramics habang hinahabol ang hiningang hinahabol ng patak ng pawis. nagsisisigaw ang may-ari ng bahay habang kinakatok ang kanyang silid. dahan-dahan niyang inilapat ang tuhod sa maladisyertong sahid at inani ang mga bubog. halos humiga para idikit ang pingi sa sahig upang masilip ang naligaw na mga piraso ng vase. hindi ko alam kung paano mag-uumpisa, pero kaya ko naman.