7.13.2011

kaktus, makaraos, at pagbaliktad ng mundo

madalas sumagi sa isip ko ngayong tuyot na ang lahat, paano o sana nagbunga na lang ang ilang mga pagkakataon. matatapos ang araw na ‘di maamin sa sariling may nais. napupuno ng panghihinayang na nagpapabigat sa kamang hinihigan. sasara ang mga talukap upang makapasok ang mga pangyayari ng kabilang buhay na ‘di nasabuhay. bilanggo ang isip at ang supling nito. ilang sandaling umaabot ng buong siglo. ano mang hangin at init, kaya naman yatang tiisin.


ilang beses dumulas kapag nagsasabon. pinupulot na nga, parang ayaw namang magpahuli. doon pa nga yata nauubos ang sabon ko imbes na pabulain sa katawan. wala nga yata talaga kong galing sa mga ganitong bagay. ayaw ko lang paniwalain ang sarili, pero kahit anong higpit ng hawak ay mapakakawalan rin.


maggupit kaya ko ng buhok ngayon? maiba lang. ang maging iba na naaayon sa nais mo. isang karakter sa isang kuwento na may sariling katangiang kapag nakita ay siya iyon, kapag naamoy ay siya iyon, ito siya at ganito ang buong pagkatao, ito ang ginagawa niya at ito ang paniniwala niya. kapag nakita, kilala. makikilala. sadyang matagal ang mga dyip sa maynila. kapag natutulala, ‘di maiwasang bumaba ang isip at maglakad o tumakbo na lamang. kakawala ang isip. buti na lang at nakababalik. paano kaya kung ‘di makabalik? mawawala ang lahat at kailangang kumuha o gumawa ng bago. kapag naman bumalik, natutuloy ang pagpapagupit. hindi naman ako nagsisi sabi ng isip.


niluto nila ang sisig sa ilalim ng tanghaling tapat na araw. tumatalsik talsik pa ang mantika. sabi ng kusinero, mas mabilis pa raw maluto ang mga sisig nila kumpara sa sisig na luto sa kalan. mabilis akong tumakbo, hindi sa takot, kundi para ipamalita ang nakita. bumalik akong mag-isa. sabi ko, nagbago ang isip ko. imbes na ikimkim, isinigaw ko na lamang sa langit. narinig kaya ng mga ibon?


nanunuyot na ang lalamunan kalalakad. sumuko na sa kasisigaw at kahahanap ng kukuwentuhan. namamalat na labi at nanginginig na mga mata. makapal na palad at nangungulubot at sugatan na talampakan.


nangako ako kahapon na ‘di na uuwi. hindi ako uuwi. kahapon ba iyon o noong nakaraang linggo? o ilang buwan na ba? taon? makakalimot kapag walang kalendaryo. kapag walang magpapaalalang maliliit na bagay. huwag nang banggitin pang wala man sa disyerto, wala pa ring tao.


titilaok ang manok ngunit ‘di na sa umaga. pababa na ang araw. baliktad na ang mundo at matagal-tagal na ring walang ilan. may ambon, ngunit aanhin naman. pansamantalang babasain ang kalsada, papaasahin, pasisingawin lang pala ang init na mahimbing .


sa pagligo na lang kung isipin ang ulan. malakas at malamig na lambing ng tubig sa aking nanunuyong balat. lokohin mo pa ang isip. naninigas na balat ng kaktus na nakatapat sa araw na nakadungaw sa bintana habang nakaupo sa maliit na paso, ngunit kanyang paso. mamanhid at tuluyang makalimot. hindi na bihira ang mga pagkakataong ganitong uri. araw-araw ba naman. maiikling pikit at maya’t mayang pagbuhos ng ilang ito, sanayan lang, at makararaos din.

7.03.2011

hamburger steak special set

mainit ang mga araw ng linggo, pero ‘di sing-init ng ibang mga araw. kakaiba ang linggo. noong bata pa ko, naisip ko, siguro ay dahil araw ito ng diyos. marami ang nagsisimba at nakaaalala sa diyos. noong tumanda-tanda ako nang kaunti, naisip kong kalokohan ito. kakaiba ang init ng linggo dahil walang pasok. kakaunti ang mga taong lumalabas ng bahay upang pumasok kung kaya’t kakaunti ang polusyon.

isa ito sa mga linggong iyon. walang pasok kung kaya’t nasa bahay lang at nagpapalipas lang ng oras. tinawag ako ni papa, “kain tayo sa labas.” katatanong ko lang sa katulong noon at kasasabi lang sa’kin na kakatapos lang ni papa kumain. “kakatapos mo lang daw kumain.” sagot ko. tumawa lang siya at pinatawag si rj, ang drayber namin.

mag-iisang taon na si rj sa’min. simula nang ma-stroke si papa at ‘di na makalakad, kinailangan naming kumuha ng magmamaneho para kay papa, magdala sa kanya sa kung saan-saan at tumulong sa kanya gawin ang mga bagay-bagay na ‘di na magawa.

pumasok ng kuwarto si rj at nilabas si papa ng kuwarto. naiwan ako sa kuwartong boses lang ng radyo ang maririnig. ang ilaw na nagmumula sa alas kuwatrong araw at mapanghing amoy na pumapaikot sa maliit na opisina ni papa. nagkalat na upos sa sahig at la mesa. napansin ko ang kupas na litrato namin, ang passport size kong litrao katabi ng 1x1 ng aking kapatid, isang maliit na family picture na halos labing limang taon na, katabi ang kalalagay lang na graduation picture ko. “madadagdagan pa kaya ‘to?” natanong ko sa sarili.

“hamburger streak o roast beef?” pinapili ko siya. mabilis siyang sumagot. “hindi. hamburger streak.” katatapos ko lang kumain kaya naghanap ako ng salad. “isang hamburger streak, tiyaka isang asian salad.” mabilis na dumating ang salad. kumain ako ng kaunti upang matikman, “ang asim naman nito!” ilang sandali ay dumating din ang hamburger steak ni papa. kumunot ang kanyang noo sabay tinuro ang steak, “nasaan yung tinapay!” mabilis akong sumagot, “walang tinapay. burger lang tiyaka spaghetti.”

mahina na ang kaliwang kamay ni papa dahil sa stroke. unang tinamaan sa kanya ang kanang kamay. pagkatapos ng unang stroke niya, nagpalit kami ng sasakyan upang makapagmaneho pa siya. automatic na ang sasakyan namin nang ma-stroke siyang muli. buti na lang at nasa bahay siya noon. dahil sinabi ng kapatid niya na mabuti ang saging, marami raw potassium, kumain siya ng marami. tumaas ang asukal at muling na-stroke. kaya naman nadagdag sa listahan ng kanyang sakit ang high blood. diabetic kasi siya, ngunit bagaman ganoon, patuloy pa rin sa siya pag-inom ng alak at pagkain ng mga mamantika’t matatamis. kumbaga, kung ano ang bawat ay siyang masarap, at kung ano ang masarap ay siyang nauuna. nitong huli, tuluyan nang tinanggal sa kanya ang karapatang makapaglakad. nanghina ang kanyang mga paa at kaliwang kamay. hirap na rin siyang makapagsalita nang maayos, parang nasasamid kapag lumalagpas sa isang pangungusap ang sasabihin.

sinubukan niyang hiwain ang burger steak gamit ang kanang kamay. gumagalaw ang steak at naitutulak ang spaghetti. “akin na.” kinuha ko ang hawak na kutsilyo at tinusok ang steak. matapos kong hiwain, hinalo ko ang spaghetti dahil alam kong mahihirapan siyang haluin ito. halos di na rin niya kasi ginagamit ang kaliwang kamay sa kahit anong bagay. tila kasabay ng pagkawala ng libog niya sa buhay ay ang pagkawala ng gamit ng kaliwang kamay. tatawa siya ng malakas at muling matatahimik sa tuwing tutulungan ko siyang gawin ang isang bagay.

sinunod niya ang spaghetti ngunit ‘di maiwasang matapon. nagkalat ang maliliit na pasta sa la mesa at wheelchair. “punasan mo muna.” inabutan ko siya ng tissue. mabilis naman niyang kinuha, ngunit imbes na sa upuan ng wheelchair ipunas at sa bibig niya ito ginamit. higit na naging maasim ang kinakaing salad. ang napuwing na mga mata na pilit kong inilayo ng tingin. tumayo ako at pinunasan ang spaghetti sa upuan at la mesa. nilinis ang natirang mga spaghetti sa plato gamit ang kutsara’t tinidor. “ah..” parang batang nag-aabang na dumaan ang tren, parang batang nagbabalik sa pagkabata na naghihintay ng susunod na mangyayari. apat na magkakasunod na subo at naubos ang spaghetti.

tinuloy ko ang pagkain ng salad. tiyaka ko napansin ang labis na pagkaasim ng salad. sinubukan kong alalahanin kung nasobrahan ba ang paglagay ko ng vinaigrette (dressing). halos maluha ako nang isubo ko ang pomelo na naliligo ng dressing. masakit sa dibdib, naninikip, tila nanunuot sa bawat nguyang gawin ko.

pilit kong tinapos nang mabilis ang salad. halos kasabay ko lang matapos kumain si papa. ilang pirasong steak na lang at siguradong maya maya’y maiihi na siya.

iniisip ko kung dapat ba kong magreklamo at kay papa nangyari ito. hindi ko rin akalain na magkakasakit siya nang ganito, mula sa isang hari ng inuman at ng mga sasakyan, astig siya. astig ang tatay ko. hindi man siya makikitaan ng kahit anong senyales ng pagiging ama, astig ang tatay ko noon.

isinubo ko ang huling pomelo. napapikit ako. mabilis kong tinanong si papa, “naiihi ka? tawagin ko si rj.” nang tumango siya, nakatayo na ko. isinalok ang mga namuong luha at tinawag si rj. “kuya, pakisamahan si papa. iihi lang siya.”

hindi nga yata talaga nagtatagal ang mga bagay na masasarap. naunang nawala ang sasakyang kinahuhumalingan. kasabay nito ang pagkawala ng mga babae’t kaibigan. at ngayon, ang mga maliliit na bagay na kaya niyang gawin noon.

“kuha ka ng asukal.” sabi niya sa’kin habang nakaturo sa isang tumpok ng asukal at creamer. “bakit?” tanong ko. “para sa kape ko sa bahay.” hindi na kasi kami madalas bumili ng kape simula nang ma-stroke siya nitong huli. nabawasan ang pinamimiling baboy at dumami ang mga gulay at isda. at marami pang iba na biglang nagbago mula noon. “bawal ka kaya...” mahinang sagot ko.

pero kinuha ko pa rin siya ng apat na sachet ng brown sugar.

“tara na? uwi na?” tanong ko. pumilosopong sagot siya, “siyempre!” sabay tawa. at muli, natahimik kami. nilabas siya ni rj at sumunod ako. pauwi sa bahay, napansin kong bukas-sara siyang bintana. paulit-ulit na pinipindot ang kontrol ng bintana.

nagtinginan kami ni rj. halos tatlong linggo na rin kasi siyang hindi nakasakay sa sasakyan niya.

7.02.2011

isang boteng tubig

tumigil sa isang maliit na bayan para bumili ng tubig at tinapay na makakain sa daan. kailangan na rin niyang magpahinga ng ilang oras at masakit na rin ang mga paa. makulimlim ang langit nang tumingala siya. “tubig” sinabi niya sa sarili. tubig muna at tuyung-tuyo na ang lalamunan. dalawang araw din siyang walang nainom na tubig, tanging laway na paulit-ulit na nilulunon maloko lang ang sariling isip na may tinatanggap ang katawan.

“tao po?” sabay katok upang makatawag pansin. “pabili ho ng tubig.” sunod niyang sinabi sa nawawalang tindera. ilang tindahan din ang pinuntahan bago nakabili ng tubig. tiyaka na lang niya nalaman na kaunti na lang din ang tubig sa bayang iyon. ang lahat ng laman ng kanyang pitaka dagdag pa ang kuwintas na bigay sa kanya ng kanyang ina kapalit ang dalawang boteng tubig. wala mang kasiguraduhan, pero kailangan niyang iwan ang kuwintas upang makarating sa kabilang bayan. babalikan niya ito pagkatapos ng mahabang paglalakbay. “matatapos na rin naman, hindi naman siguro ito mabebenta agad.” pero hindi na niya ito aabutan sa kanyang pagbalik. sa kanyang pagbalik, hindi na niya dadaanan ang mga nadaanan. hindi na siya hihinto sa dating nahintuan upang hindi na makasalamuha ang dating nakasalamuha.

pagkakuha’t pagkakuha niya ng dalawang bote ng tubig ay bumagsak ang ulan. mabilis na nagtakbuhan ang mga tao sa gitna ng kalsada, nagsisisigaw at nagtatatalon habang hawak ang kanya-kanyang balde’t tabo. mula sa pinakamalaking lalagyan na kayang sumalok ng tubig hanggang sa baso ay hinarang nila sa kalsada waring bendita na nakagagaling at nakatatanggap ng kahit anong sakit. uhaw na uhaw ang mga tao sa ulan, sa tubig.

imbes na makisabay sa nagkakagulong madla. tangan ang dalawang bote ng tubig, pumasok siya sa isang motel at nagtanong ng pinakamurang kuwarto. wala naman siyang pambayad kahit gaano kamura pa ito. ngunit kailangan niya ng tutuluyan. “ilang oras lang na tulog at aalis din ako, magkano ang pinakamura?” ayaw siyang tanggapin ng may-ari ng motel. sa asta ng pagtingin ng may-ari sa kanya, walang maipambabayad ang lalaking ito na gulagulanit ang damit, nanlilimahid, at napupuno ng putik ang sapatos. hindi siya sinagot ng may-ari. “wala akong pamayad pero may tubig ako.” sabay patong niya ng isang bote ng tubig sa la mesa. tahimik pa rin ang may-ari.

isinilid niya ang natirang bote sa bag at naglabas ng balisong. lumapit sa may-ari at iniabot ang hawak na balisong. “ito lang ang meron ako. hindi balisong kahoy ‘to. sandali lang naman, magpapahinga lang ako at magpapalipas ng ulan.”

kasabay ng pagkuskos niya ng mga dumi at putik ay ang pag-alala kung paano niya ‘to nakuha, at kung saan. nilabhan ang nangingitim na damit at humiga nang nakahubad. mabilis siyang nakatulog, ‘sing bilis ng labing dalawang oras na ibinigay sa kanya ng may-ari. mabilis siyang bumangon nang marinig ang katok sa pinto. tuyo na ang kanyang damit ngunit hindi ang sapatos. mamasamasa pa ang sapatos na isinuot nang mabilis mabuksan lang agad ang pinto. kailangan nang umalis.

palabas na siya ng motel nang patakbong lumapit sa kanya ang may-ari. nang lumingon siya, agad niyang nakita ang batang hawak ng lalaki. nasa kabilang kamay naman nito ang bawas na bote ng tubig at balisong niya. “isama mo na ang anak ko papunta sa kabilang bayan. ibabalik ko ang mga ipinambayad mo sa’kin. dadagdagan ko pa. sige na, nakikiusap ako. pawala na ‘tong bayan na ‘to.” pakiusap ng matandang may-ari ng motel. “nakikiusap ako.”

pilit niyang iniwasan ang nagluluhang mata na ngayon ay higit na ama na kaysa sa may-ari ng motel. gustuhin man niya, hindi niya kaya. paalis na siyang muli nang mahigpit siyang hinawakan ng lalaki. nangungusap ang mga mata ng batang tila nasa dalawang taong gulang pa lang. paluhod na ang ama nito. “kamamatay lang ng nanay niya.”

“hindi ko kaya.” matigas niyang sinagot ang pakiusap ng matandang nakaluhod sa bunganga ng lumang motel.

at habang papaalis na sa bayang iyon, paulit-ulit niyang pinaliliwanag sa sarili. “..dahil babagal ang paglalakbay ko kung isasama ko siya. mabilis mauubos ang tubig na baon dahil dalawang bibig ang kailangang painumin. at marahin, hindi rin kami aabot sa susunod na bayan kung ganoon ang mangyayari. “hindi ko kaya” dahil ito dapat ang sagot. gustuhin ko man, mas maigi siya riyan. umuulan na kahit paano, pero ako, itong bote lang na ‘to ang nag-iisang lalagyan ko na maaaring gamitin pangsalok ng ulan. at kailan pa ang susunod na ulan?”

“mahalaga ‘tong paglalakbay na ito. hindi man mahalaga sa karamihan, mahalaga pa ito sa aking sarili. pangarap ko ito. at kung ‘di man ako makarating, kahit papaano ay gusto kong maging sigurado na masasabi kong sinubukan ko. sinubukan ko nang buong lakas, pinag-isipan ko ang bawat pagkakataong kailangan, at ito na ang pinakamakakaya ko.”