3.28.2010

when shall i see?

"relax for i am here,
always."
always,
fingers shall cross
cheeks to your lips.

strands of hair
bridges reality,
illusion of the mind,
to dreams each night.

connecting dots,
moles like stars,
hoping.
hoping,
wishing dear,
you're now here beside.

this seat now empty
where shall i find?
amidst all seat,
between covers of leathers,
i see no you.

this hands sweaty,
wanting,
searching.
searching,
waiting,
when shall i see?

reminiscing,
this world so small,
so bare,
we share.
reminiscing,
longing,
waiting,
when shall i see?

mental ward

sa bawat pagpiglas ay humihigpit ang hawak sa pangarap na unti-unti nang naglalaho—makapagtapos ng kolehiyo, maka-alis sa bahay ng tiya, yumaman at mapag-aral ang dalawa pang kapatid, makapag-asawa ng mayaman at mabuo ang pamilya. gustuhin ko mang sumigaw, “rape! rape!” wala nang maniniwala.

tuwing tatanungin kung ano ba talaga ang nangyari noong gabing iyon, paano nakatakas at paano napasok dito, ‘di ko na siya makuwento nang buong-buo. kinalimutan ko na. wala na kong inaalala. pinaniwala ko na rin ang sarili na nabaliw na nga ko.

pinabili ako noon ni tiya ng sibuyas sa tindahan nang lapitan ng isa sa apat na manginginom. bakit daw hindi ako namamansin. ang sungit ko raw, at bakit daw na sa tuwing dadaan sa tapat nila ay laging bumibilis ang lakad. nandidiri raw ba ko? inirapat ko sila. hindi ko alam kung bakit nagtatatakbo at kung paano nakarating sa talahibang malapit sa police station. ang natatandaan ko na lang, nakapatong na ang hubong tiyan ni ruben sa dibdib ko. amoy alak. madilim. buong lakas akong nagpumiglas, pinilit kong tadyakan ang aring mabilis na naghuhubad at papalapit sa’kin. gustuhin ko mang sumigaw, walang lumalabas. lahat ng maabot ng aking mga kamay, ipinapalo ko na sa kanyang batok. bote ng mineral, lupa, bato. ayaw niyang tumigil. at lalo pa niyang binibigatan ang sarili. sige ako sa pagpalo ng kung anu-ano sa kanyang batok. nanghihina na ko noon. bigla siyang napasigaw at nangisay. isang kapiraso ng hollow blocks pala ang nadampot ko noon. tumakbo ako ng mabilis kahit pa panty na lang ang suot. nagsisisigaw ako pero walang umintindi. tinitigan lang ako ng mga tao. napatay ko pala si spo1 ruben cortez. pinagtuturo ako noong tatlo pang pulis pagkatapos noon. ikinulong at kinasuhan ng murder.

walang magmamahal sa isang babaeng ulila, hindi nakapagtapos, dating baliw, at ginahasa. wala kong magawa! ang straitjacket na ayaw bumitaw! baliw ako! sinong maniniwala! at sa bawat halik at himas niya, sa bawat pagduldol ng kanyang pagkalalaki, nauubos ang aking lakas lumaban. naubos ang aking pangarap. “ma! kasalanan mo ‘to lahat!”

papunta kami ng korte noon. ano’ng sasabihin ko, tanong ko sa abogado na kinuha ng tiya sa pao [public attorney’s office]. magpapanggap daw akong baliw, utos ng abogado na sinang-ayunan naman ni mama, pero hindi ko aamining baliw ako. “bakit hindi ko puwedeng aminin?” tanong ko habang nag-iiiyak. hindi umaaming baliw ang tunay na baliw. sinabi ko sa korte na masarap pumatay ng pulis, na dapat silang ubusin dahil binabastos nila ang bansa natin, dapat hindi lang si ruben ang pinatay ko, dapat pati ang tatlo pang mga manyak, puro sila buwaya’t kantutero’t dapat putulin ang mga titing tigang. naging mabilis ang desisyon. sa mental ward ako pinasok. nanalo tayo sabi ni Mama.

hindi ako pinabayaan nina mama at tiya pagkatapos noon. araw-araw bibisita si mama para kamustahin ako. magku-kuwento ng mga kaganapan sa bahay, mga tsismis sa kapitbahay, at ang pagbisita niya sa puntod ni papa. tuwing sabado naman kung bumisita ang tiya. magdadala siya ng pagkain at magku-kuwento rin sa pagbisita niya sa puntod. iku-kuwento niya sa’kin ang mga sinabi niya kela mama at papa, ang kalagayan ko at kung anu na ang mga kaganapan sa kaso ko. susubukan niya kong pasayahin. magku-kuwento rin siya tungkol sa mga kapatid ko. mabilis silang lumalaki, sasabihin niya, at tumutulong na raw sila sa gawaing bahay.

nabartolina ko noon. dinuraan kasi ng isang baliw ang ulam kong dinuguan. hirap na hirap na nga kong umastang baliw, laging gutom, dinuguan na nga lang ang ulam, duduraan pa. pinalo ko ng tray sa ulo at sinabunutan ko siya hanggang sa manghina ko kakapalo nila sa’kin. pasalamat sila’t may batuta sila. binartolina ko ng tatlong araw. doon ako pinuntahan ni philip, ang nurse ko simula nang mapasok rito. kaya pala pinagsuot niya ko ng straitjacket kahit na nasa bartolina na. sapilitan niyang hinubad ang pajama at tiyaka hinalikan ang mga hita. pilit ipinasubo ang kanyang buong pagkalalaki. wala kong nagawa. tiyaka kami naglaho sa dilim kasabay ng paglaho ng boses kong naubos.

matapos ang araw na iyon, wala kong pinagsabihan maliban kay mama. kulang-kulang na rin ang pagkaka-kuwento ko. pero kahit ganoon, naintindihan niya. nanginginig siya sa galit pero wala kaming magawa kundi ang umiyak. mas naging madalas ang pagdaan niya sa ospital. maya’t maya ay kakamustahin niya ko. susugurin daw niya si philip, pero pipigilan ko. kailangan naming mapanindigang baliw ako. may sakit ako.

“kailan pa ko makalalabas dito?” tanong ko sa kanya. walang nasagot si mama. “kailan uli dadaan si attorney?” tanong ko. walang nasagot si mama. tila natulala siya sa mga tanong.

gigisingin ako nang marahan ni philip. “adelle, good morning. kamusta tulog mo?” tatanungin niya ko. tititigan ko lang siya bago ako babangon. patayin ko kaya siya, tutal ay baliw na naman ako. hindi, ayaw ko nang magtagal pa rito. "nandiyan na si mama?” wala si mama. walang oras na sinusunod si mama. bigla na lang niya kong sosorpresahin. “wala, e. pero bukas, sabado na, bibisita na ang tiya mo.” nakangiti at malambing na paalala ng nurse. hindi naman ako maiintindihan ni tiya. si mama lang ang makaiintindi sa’kin at siya lang ang nakakaalam ng lahat. siya ang kailangan ko ngayon. kung minsan ay magigising akong andiyan ang mga pulis. kailangan daw nila kong makausap sandali. muli nila kong tatanungin kung ano ang nangyari noong gabing mamatay si ruben. mabuti na lang at sa tuwing nariyan ang mga pulis ay saktong darating si mama. magwawala ko sa harap ni mama, magsisisigaw ng, “ma! kasalanan mo ‘to lahat!” habang nag-iiiyak. iiyak din si mama. susubukan akong pigilan ng nurse, tutulong si mama, pero hindi niyla kakayanin. kailangan magtaglay ng kakaibang lakas ang isang baliw.

tuwing gabi’y pupuslit siya para tabihan ako sa kama. hihiga siya sa tabi ko at kakantahan. hahagkan niya ang ulilang anak hanggang sa makatulog. at bago pa sumikat ang araw, bago pa ko magising, wala na siya. wala nanaman siya. walang nakakita sa kanya. hindi nagpapahuli sa kahit na sino, ganyan si mama.

walang magmamahal sa isang tulad ko, isang babaeng ulila, hindi nakapagtapos, dating baliw, at ginahasa. wala nang mabuting puwedeng mangyari sa’kin paglabas ko rito.

hatinggabi, umakyat sa bubungan ng ospital si adelle. tumayo siya sa dulo ng building kung saan nahahati ang mundo ng mga baliw at mga patay. nanginginig sa lamig, inalala niya ang kanyang ama’t ina. “bakit kailangan niyo pa kaming iwan. ma... kasalanan mo ‘to lahat, e.” bulong ni adelle sa hangin habang dahan-dahang namumuo ang mga luha sa kanyang mga mata. sumikat ang araw at unti-unti nang dumami ang mga tao na nakakumpol sa paanan ng ospital. lahat ay nakatitig sa nanginginig na hubong katawan ni adelle.

wala na. mamamatay ako kapag nagtagal pa ko sa lugar na ‘to. ang mga baliw kong kasama araw-araw, tanginang philip, wala na! wala na! para ano pa’t binubuhay pa ko! walang magmamahal sa isang babaeng ulila, hindi nakapagtapos, dating baliw, at ginahasa! wala nang mabuting puwedeng mangyari sa’kin kung makalabas man ako rito. putang ina niyo!

mabilis na tumawag ng taxi ang tiya ni adelle nang mabalitaan ang nangyari sa inaanak. umakyat daw si adelle sa tuktok ng ospital, nakahubad, at mukhang magpapakamatay. “kuya, pakibilisan po.” hindi ko mapapatawad ang sarili ko kapag may nangyari kay adelle. hindi ako mapakali. hindi puwede. pinangako ko, aalagaan ko si adelle. kailangan niyang gumaling.

ma, ginawa ko naman ang lahat. nag-aral akong mabuti, inalagaan ko sina adrian at arnold, tumulong ako sa gawaing bahay para hindi maging pabigat kay tiya, hindi ako nagbarkada. lahat ginawa ko. pero wala. kinailangan ko pang makapatay para ka makita. kinailangan ko pang mapunta sa mental ward at magpanggap na baliw para lang bisitahin mo araw-araw. hindi mo na talaga ko maipagmalaki kahit minsan. nasaan na ba si papa? nasaan ba siya?

huminga siya ng malalim at tumingin sa mga taong nagkumpulan sa ibaba. lalaki man o babae, lahat ay nakatitig at nakaabang sa maaaring gawin ng hubad na katawan ni adelle. may tulala, may nagsisigawan, may tumatakbo’t naghahanap ng tulong. nanginginig pa rin ang buong katawan ni adelle. nangangatal ang labi at nangangatog ang mga tuhod. tuloy ang pagtulo ng mga luha ni adelle habang hinihintay ang tamang oras.

bago pa dumating ang taxi ni tiya, nandoon na si mama. sa gitna ng nagsama-samang tao, sa gitna ng malulupit at mapanghusgang paningin ng mga tao, nakatitig si mama sa’kin. nakatitig siya sa aking mata, sa’king gamit na katawan, sa’king nasirang pangarap, sa’king buhay. namumugto ang kanyang mata. nasasaktan ka ba talaga sa nakikita mo? o, nandito ka rin ba para makita kung paano mamatay ang ulila mong anak?

oo. mahal na mahal kita, anak. alam mo ‘yan. ginawa ko ang lahat para malusutan natin ‘tong lahat. hindi kita iniwan, alam mo ‘yan. araw-araw, pinuntahan kita. sinamahan kita. pero wala na tayong magagawa. walang magmamahal sa isang babaeng ulila, hindi nakapagtapos, baliw, at ginahasa. wala nang mabuting puwedeng mangyari sa’yo paglabas mo rito. mabuti pa’t matapos na ‘to. wala ka nang magagawa pa. inaagaw mo na ang lahat ng atensiyon. nawawalan na ng oras ang mga tao dahil sa’yo. Lubos mo nang naaabala ang tiya mo. kailangan nang mag-aral nila adrian at arnold. kailangan na nilang mag-aral. kailangan nila ng oras. tama na. wala ka nang magagawa pa. hindi ka na makapagtatapos ng kolehiyo, hindi ka na maka-uuwi o maka-aalis man sa bahay ng tiya mo, hindi ka na yayaman at ‘di mo na sila mapag-aaral, hindi ka na makapag-aasawa at hindi na mabubuo ‘tong pamilyang ‘to. hindi mo na mabubuo ang pamilyang ‘to.

bago pa makababa ng taxi ang tiya, bumagsak na ang hubad na katawan ni adelle sa kungkretong bangketa ng ospital. ipinasok na sa ospital ang katawan. nagkalat ang dugo at humuhupa na ang mga usiserong mga tao.

ako na ang nagpaburol at nagpalibing sa’yo. iyon na lang kasi ang magagawa ko. pangako, aalagaan ko ang mga kapatid mo. pagtatapusin ko sila. libing mo noon nang bumisita ang iyong ama. “gusto ko lang makita ang anak ko.” sabi niya. pagkatapos ng lahat-lahat, kung kailan ibabaon ka na sa lupa, tiyaka ka na lang niya naisipang makita. gustuhin ko man siyang sigawan at saksakin noon, hinayaan ko siyang makita ka. at, kung bakit kinailangan mo pang mamatay bago ka bisitahin ng iyong ama? hindi ko alam. hindi ko na naitanong.

3.07.2010

brochure

tangan ko ang lahat
pati sagot sa kalungkutan.

maraming daraan,
hihinto sa iyong harapan.
bibigyan ng isa o dalawa,
pero itatapon lang din naman.

hindi na nga pahahalagahan,
itinapon pa sa basurahan.

heto ka't nakatayo, naka-abang,
ibinibigay buong buo
minsan lang siya kung dumaan
pero kung abutan,
para bang wala nang daraan.

minsan may dumaan
nagpaikut-ikot pa para maabutan
pabalik-balik para mabigyan.

sabi mo, "ang kulit naman."
ayaw magpapigil kahit minsan.

sa bawat sulok na puntahan,
sadya man o napadaan lang,
nariyan siya buong galak na tatanggap,
ako, na kung pahalagahan,
at kung iparamdam
tila pinapawi bawat kalungkutan.

treinta minutos araw-araw

mabuti nga at gumising pa. kung papipiliin, mas gugustuhin pang iwan na ang katawang ito na nakahiga sa mundong di na mahabol. alas otso tiyaka babangon. matapos magtulug-tulugan at magtangkang bumalik sa panaginip na minsan na lang kung maulit, bubuhusan niya ang sarili gamit ang tila galing antarctica na tubig na kagabi pa inigib. kukuskusin ang bawat singita hanggang sa mga dulo ng katawan, pipiliting magkaroon ng libag para tanggalin, paulit-ulit, masabi lang na isang oras siyang naligo. bibili ng pandesal sa pan de kapitbahay at bibilisan ang bawat hakbang nang di maabutan ng nanay. "huli ka na sa opisina!" ang sigaw lagi ng ina sa tuwing aabutan. sa ganitong oras, ubos na ang mga tao sa kalye at buena mano ay wala na sa mga tindahan. naaayon na sa oras ang galaw ng mga tao. bihira na lang ang mga naghahabol sa pabagu-bagong oras at maikling pila sa mrt.

ipapalangoy ang patpat sa bag na tila buhay ang laman habang buong lakas na iniiwasang tingnan kung paano babuyin ang mga gamit ng mamang kung suotin ang uniporme ay tila walang kasalanan na nagawa. hihingan ng donasyon na para bang, "donation lang po para sa red cross." nagkalat ang mga piso at pinupulot lang. makikipagsiksikan para maunang makapasok sa tren kahit pa alam ng lahat na sa ganitong oras ng araw ay may sapat na para sa lahat--dahil pagbali-baliktarin man ang mundo, ito ang first station. magpapalamig at magpapatuyo ng pawis na ngayon pa lang magsisilabasan, magpapahinga sa parusa ng mundo. saglit na pahihingahin ang buong katawan dahil mamaya ay muling bibilad at papalaot sa ibabaw ng malawak na dagat ng mapanghusga at poot ng lupa. mabilis na iiwan ang mga nagtataasang gusali kasabay ang pangarap na magma-may-ari rin ng kahit isang silid. aalahanin ang panahong tila malabong kahapon na lang ngayon--kailan muling makasasakay sa bus na nakamamanhid ng puwet at mukha, maubos ang oras sa kakalakad sa kakagawa ng mga simpleng bagay na para bang matabang na pagkaing di maubus-ubos--ang bumalik sa simpleng bagay at buhay, panahon at pagkakataon. bagaman hinahanap-hanap ang mga malalawak na tanim at masarap na luto ng nanay, di maiiwasan ang di makisabay. ang mabilis na tren, mga batang nakakapit sa bulsa ng pantalon ng kanilang mga magulang, mga nakatatong buntis na mahigpit na nakakapit, mga tulog na estudyanteng puyat sa pag-aaral ng bagong laro kaya naman kung hindi ipod ay cellphone ang tangan, mga magsing-irog na kung magyapusan ay para bang katatapos lang ng kanilang kasal, mga titing mapansamantala sa pagkakataon, dumidikit sa mga puwet at hita ng iba, mga matatandang nagiging vip card ang katandaan, inilulusot ang sarili sa pila at ka-hassle-an ng puki-ng-inang buhay.

ortigas station. ortigas sta.... mabilis na darating sa huling estasyon, ortigas. huling estasyon ng mabilis na paglalakbay sa araw-araw na kinagisnan. mabagal na bababa at pakikinggan kung paano maghimutok. sa buwan daw ba naglalalakad, madalas na tanong. sasakay ng ep-eks at uumpisahan nang magluha ang kilikili. mabuti pang mabagal. di tulad ng mga humihinto, isa-isang mapapansin ang mga maliliit na likha. kapag humihinto kasi ay wari bang binibgyan at hinahayaan mong kunin ang pagkakataon para paiyakin ka. datnan ka sa pinakamababang kondisyon at abusuhin. papasukin ang loob mo at madaramang, "oo, heto ko." sampung minuto lang at pabababain ka na ng drayver ng ep-eks na nasakyan. sampuang minuto para maangkin ang sarili at heto nanaman. akyat baba. akyat baba. papasok ng elevator at aakyat muli. humigit kumulang treinta minutos para lang sa biyahe sa umaga. treinta minutos na pagbabalik sa nakaraan at pagpapahalaga sa kasalukuyan, at pagbibigay oras para sa sarili. at, opisina. opisina. habang ang iba ay abalang abala sa kahahabol ng kapalaran na iginuhit daw sa kanila, heto at naghihintay. tila habang buhay ang paghihintay bago dumating ang alas siete. hahanap-hanapin ang kama, ang paghilata at ang walang lakas na pagpapaanod sa muling walang-kontrol sa buhay na mundo.

3.02.2010

sarap mong titigan

sa pagitan ng paulit-ulit na umaga't dapithapon hanggang gabi, tititigan kita.
--tititigan sa lahat ng pagkakataong mapagkaloob.

ang mukhang maaliwalas kapag nakangiti,
kalamu-lamukos naman kapag naiirita.
tila pinagsama-sama ang lahat
para mabuo ang isang obra.

ang mga matang nais angkinin
at intindihin sa lahat ng kabila,
ang kilay na may buhay at nang-aaway
sa tuwing boses ay pipigilan,
ang ilong na namumula sa kakakamot
at kapipiga sa tuwing mangangati,
ang mga pisnging kay taba
at kay sarap panggigilan
at lakbayan ng mga daliri,
ang labing nakagigiliw pagmasdan
--puno ng karakter na labi
----nakanguso, irita, dumadaldal
----kumakain, nandidila, nakangiti,
ang mga nunal na isinaboy
at nagtutulak sa'kin para lingatin bawat isa,
ang buhok na hahanginin at magugulo,
dadagdag sa mala-sineng eksena,
ang mga taingang sabi mo'y magkaiba ang laki,
para saki'y tama lang at walang symmetry
--dagdag interes, dagdag kahuhumalingan.

o siguro'y hindi naman talaga ito
ang aking hinahanap
sa tuwing ako'y tititig.

marahil sa lahat ng ito,
hindi matatagpuan ang tunay na dahilan.

maaari bang huwag mo na lang pansinin,
huwag na lang magreklamo.

nais kong magpaalam,
maaari bang titigan kita ng medyo madalas?